Wat is een onderzoeksmodel en hoe gebruik je het in je onderzoek?

Een goed onderzoeksmodel is de ruggengraat van je onderzoek en voorkomt dat je scriptie een losse verzameling ideeën wordt. Maar wat is een onderzoeksmodel precies, en hoe gebruik je het slim zodat je sneller tot heldere conclusies komt? In dit artikel krijg je een praktische uitleg met voorbeelden, zodat je direct verder kunt. En als je vastloopt en je overweegt je scriptie laten schrijven, weet je ook waar je op moet letten.

Op deze pagina ontdek je:

• Wat is een onderzoeksmodel en waarom het je onderzoek sterker maakt
• Welke soorten onderzoeksmodellen er zijn en wanneer je welke kiest
• Hoe variabelen en relaties in je model samenwerken
• Een stappenplan en voorbeeld dat je kunt toepassen op je eigen scriptie.

Een onderzoeksmodel is een schematische weergave van de belangrijkste variabelen en hun onderlinge relaties binnen een onderzoek. In een onderzoeksmodel scriptie maakt het model zichtbaar wat je onderzoekt, welke factoren elkaar beïnvloeden en hoe je vanuit je onderzoeksvraag tot meetbare en analyseerbare resultaten komt.

Bij het onderzoeksmodel maken kies je een model dat past bij je vraagstelling en type onderzoek. Elk model legt andere accenten en helpt je om verbanden tussen variabelen duidelijk te maken. De keuze bepaalt hoe je data verzamelt, analyseert en uiteindelijk conclusies onderbouwt binnen je theoretisch kader.

Een beschrijvend onderzoeksmodel brengt een onderzoeksobject systematisch in kaart zonder direct oorzaken te onderzoeken. Je beschrijft kenmerken, patronen en verbanden tussen variabelen, bijvoorbeeld hoe een onafhankelijke variabele samenhangt met een afhankelijke variabele binnen een specifieke situatie.

Een verklarend model onderzoekt waarom bepaalde effecten optreden. Hier analyseer je causale verbanden en toets je een hypothese over oorzaak en gevolg. Dit type model wordt vaak gebruikt wanneer je wilt aantonen hoe veranderingen in één factor andere uitkomsten beïnvloeden.

In een toetsend onderzoek controleer je of vooraf opgestelde verwachtingen kloppen. Vaak wordt een conceptueel model gebruikt om voorspelde relaties zichtbaar te maken, waarna analyses aantonen of deze statistisch onderbouwd kunnen worden met kwantitatief onderzoek.

Een exploratief onderzoeksmodel wordt gebruikt wanneer er nog weinig kennis beschikbaar is. Het doel is om mogelijke relaties tussen variabelen te ontdekken en nieuwe inzichten te verzamelen die later in vervolgonderzoek verder kunnen worden getest.

Binnen een onderzoeksmodel draait alles om relaties tussen factoren. Meestal onderzoek je hoe een oorzaak invloed heeft op een gevolg, oftewel hoe een verandering in de onafhankelijke en afhankelijke variabele met elkaar samenhangt. Het model laat zien welke factor invloed uitoefent en welke factor het resultaat vormt.

Relaties kunnen direct of indirect zijn. Bij een directe relatie beïnvloedt een oorzaak meteen de uitkomst. Bij een indirecte relatie spelen mediërende variabelen een rol die verklaren hoe of waarom een effect ontstaat. Daarnaast kan een modererende variabele de sterkte of richting van een verband veranderen, terwijl externe variabelen onverwachte invloed kunnen hebben op je resultaten.

Ook is het belangrijk onderscheid te maken tussen correlatie en causaliteit. Wanneer twee factoren samen veranderen, betekent dit niet automatisch dat de ene de andere veroorzaakt. Alleen met goede analyses en correcte toepassing van statistiek kun je causale uitspraken onderbouwen. Daarom moet je onderzoeksmodel aansluiten op een sterk conceptueel raamwerk en een zorgvuldige onderzoeksopzet, zodat de interne validiteit van je onderzoek behouden blijft.

In een onderzoeksmodel gebruik je variabelen om relaties helder te maken. Als je ze consequent benoemt en afbakent, kun je ze beter vergelijken en variabelen te meten. Dat geeft structuur aan de opbouw van een onderzoeksverslag en voorkomt ruis in je analyse.

1. Onafhankelijke variabelen: de factor waarvan je verwacht dat die invloed uitoefent, vaak de oorzaak die je manipuleert of vergelijkt.
2. Afhankelijke variabelen: de uitkomst die je meet, het effect dat verandert onder invloed van een andere factor.
3. Controlerende variabelen: factoren die je constant houdt zodat de relatie die je onderzoekt niet wordt vertekend door andere invloeden.
4. Modererende variabelen: een extra factor die de sterkte of richting van het verband verandert, het effect kan dus sterker of zwakker worden.
5. Mediërende variabelen: de tussenschakel die uitlegt hoe of waarom een effect ontstaat, het proces tussen oorzaak en gevolg.

Een goed onderzoeksmodel ontstaat niet toevallig maar via duidelijke stappen. Door gestructureerd te werken, voorkom je dat je onderzoek te breed wordt en zorg je voor een sterke basis voor je scriptie. Met een duidelijk onderzoeksmodel format kun je bovendien sneller geschikte onderzoeksmethoden voor je scriptie kiezen en toepassen.

Start met een duidelijke probleemstelling en bepaal wat je precies wilt onderzoeken binnen je onderzoeksproject. Je vraag moet concreet, afgebakend en onderzoekbaar zijn, zodat alle volgende keuzes logisch aansluiten op je doel.

Bepaal vervolgens welke factoren een rol spelen in je onderzoek en welke je wilt vergelijken. Denk hierbij ook aan mogelijke controlevariabelen die invloed kunnen hebben op je resultaten en die je daarom moet meenemen in je onderzoeksdesign.

Bepaal daarna welke relaties je verwacht tussen de gekozen variabelen. Soms loopt een effect via een tussenfactor, een proces dat mediatie wordt genoemd, of verandert een moderator de sterkte van een verband.

Maak nu een duidelijke visuele weergave van je model. Vaak wordt gewerkt met blokken en pijlen om relaties tussen variabelen zichtbaar te maken. Het model is de visuele weergave van hoe jouw onderzoek logisch is opgebouwd.

Controleer tenslotte of je model wordt ondersteund door bestaande kennis. Gebruik literatuuronderzoek en inzichten uit wetenschappelijke literatuur om te controleren of je gekozen relaties theoretisch en empirisch onderbouwd zijn.

Bron: https://www.boom.nl/media/54/9789462127548_inkijkexemplaar.pdf?rewrite=no

Een praktisch onderzoeksmodel voorbeeld helpt om abstracte theorie concreet te maken. Stel dat een student onderzoekt of online studeren invloed heeft op studieprestaties aan de universiteit.

In dit model ziet de opzet er als volgt uit:

• Onafhankelijke variabele: het aantal uren online studeren per week
• Afhankelijke variabele: behaalde tentamencijfers
• Mediërende variabele: studiemotivatie, die verklaart hoe studietijd effect heeft op resultaten
• Controlerende variabelen: voorkennis, studiejaar of studierichting om verschillen eerlijk te vergelijken

Zo wordt zichtbaar hoe studietijd via motivatie kan leiden tot betere prestaties en krijgt het onderzoek een duidelijke, logisch opgebouwde structuur.

Het onderzoeksmodel speelt een centrale rol in je scriptie, omdat het de verbinding vormt tussen theorie, methode en analyse. Meestal plaats je het model na het theoretisch kader, waar je uitlegt welke begrippen en verwachtingen uit eerdere studies belangrijk zijn voor jouw onderzoek. Op dat moment begrijpt de lezer waarom juist deze variabelen en relaties onderzocht worden.

In de rest van je scriptie blijft het model een referentiepunt. In het methodehoofdstuk leg je uit hoe je de onderdelen uit het model daadwerkelijk onderzoekt en meet. In het analysehoofdstuk laat je vervolgens zien of de verwachte relaties ook echt zichtbaar worden in je resultaten. Door tijdens het schrijven regelmatig naar je model terug te verwijzen, behoud je een duidelijke structuur en voorkom je dat je scriptie inhoudelijk alle kanten op gaat.

Een goed uitgewerkt onderzoeksmodel maakt je onderzoek niet alleen overzichtelijker voor de lezer, maar helpt jou als student ook om gefocust te blijven tijdens het hele schrijfproces.

Zelfs als je al een opzet hebt, kunnen kleine missers in je onderzoeksmodel later grote gevolgen hebben. Studenten merken vaak pas tijdens het schrijven of analyseren dat de conceptuele samenhang niet scherp genoeg is, of dat de gekozen methodologie niet echt aansluit op de onderzoeksvraag. Dan moet je ineens variabelen herdefiniëren, verbanden aanpassen of je meetplan omgooien, precies op het moment dat je eigenlijk vooruit wilt. De foutenlijst hieronder helpt je om snel te checken waar het vaak misgaat en hoe je je model strakker, toetsbaarder en beter uitvoerbaar maakt.

Als je hulp nodig hebt bij het opstellen of verbeteren van je onderzoeksmodel, kun je altijd terecht bij onze specialisten. Zij ondersteunen je bij structuur, methodologie en uitwerking, zodat je onderzoek duidelijk, logisch en studieproof wordt en je met meer vertrouwen verder kunt werken aan je project.